Poznaj Dziewiętlice

Dziewiętlice to miejscowość licząca niecałe 500 mieszkańców, usytuowana tuż przy granicy z Czechami, w gminie Paczków (województwo opolskie, powiat nyski).

To miejsce o historii sięgającej średniowiecza: pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą już z XIII wieku. Przez kolejne stulecia Dziewiętlice, tak jak cały Śląsk, zmieniały przynależność państwową – od biskupstwa wrocławskiego, przez Habsburgów, po panowanie pruskie – a mimo burzliwych dziejów zachowały swój spokojny, wiejski rytm życia.

Dziś to żywa, dobrze zorganizowana miejscowość: działa tu Wiejski Dom Kultury z biblioteką oraz Zespół Szkolno-Przedszkolny, a w samym sercu wsi wznosi się zabytkowy kościół pod wezwaniem św. Marii Magdaleny.

Bliskość granicy z naszymi południowymi sąsiadami sprawia, że Dziewiętlice od lat stanowią miejsce styku dwóch światów, zarówno pod względem geograficznym, jak i kulturowym. To właśnie to wyjątkowe położenie – tam, gdzie otwarte pogórze południa Polski spotyka się z czeskimi Sudetami – nadaje wsi jej niepowtarzalny charakter.

Łagodne pogórze

Dziewiętlice leżą na Przedgórzu Paczkowskim – łagodnie falistym płaskowyżu wchodzącym w skład Przedgórza Sudeckiego. Teren jest tu w większości płaski, miejscami lekko pofałdowany (typowe wysokości 200–350 m n.p.m.), co czyni go wręcz stworzonym do jazdy na rowerze, spacerów i pieszych wędrówek – bez stromych podjazdów i wymagających przewyższeń.

Bliskość gór

Tymczasem tuż za miedzą zaczyna się już górski krajobraz. Granicę czeską przekracza się w samej wsi, a zaraz za nią teren zaczyna piąć się w górę, w stronę pasma Gór Złotych (czes. Rychlebské hory), którego najwyższe szczyty sięgają ponad 1100 m n.p.m. Wystarczy jedno popołudnie, aby wybrać się na górską wędrówkę, odwiedzić stok narciarski czy zjeść obiad w czeskiej gospodzie. Mało który region Polski oferuje takie połączenie: łagodny krajobraz na co dzień oraz górskie szlaki w promieniu kilkunastu kilometrów.

Dwa kierunki do wyboru

Na północ, w stronę Wrocławia, Opola czy Katowic, teren pozostaje łagodny, bez stromych wzniesień, więc to naturalny kierunek, kiedy liczy się wygoda i szybki dojazd w głąb kraju.

Z kolei w drugą stronę – w kierunku Czech – warunki bardzo szybko zaczną się zmieniać. Strome wzniesienia, gęste lasy, zbocza i doliny tworzą tam krajobraz zupełnie inny niż po polskiej stronie. Jeśli jednak wolisz zostać w Polsce, góry też nie są daleko – na zachodzie, w stronę Złotego Stoku, zaczyna się polska część Gór Złotych i Kotlina Kłodzka, a na południowym wschodzie, za Głuchołazami, Góry Opawskie.

To właśnie siła tej okolicy: mieszkasz na spokojnym, otwartym terenie, a gdy zdecydujesz się na wyprawę w góry, nie musisz jechać przez pół kraju.

Wokół Dziewiętlic rozciągają się liczne pola uprawne – zboża, rzepak, kukurydza – które latem nadają okolicy koloru i charakteru. Od czasu do czasu przecinają je lasy lub niewielkie zagajniki. Od południa horyzont zamykają pasma górskie, tworząc naturalną ramę dla całego krajobrazu.

Na okolicznych łąkach przez cały rok pasą się stada bydła, w polach i zadrzewieniach można spotkać sarny i jelenie. Latem, w czasie żniw, słychać cichy szum pracujących w oddali kombajnów, a w samej wsi od czasu do czasu przejeżdża traktor czy inna maszyna rolnicza.

Przez wieś przepływa Świdna, do której dołącza jej niewielki dopływ – Średnica. Obie rzeki po połączeniu wypływają poza wieś w stronę dwóch zagajników zwanych przez mieszkańców „pierwszym” i „drugim laskiem”.

Dzisiejsza nazwa wsi pochodzi z 1948 roku. W poprzednich stuleciach Dziewiętlice nosiły imię swojego założyciela, a zmiana w nazwie pojawiła się dopiero po II wojnie światowej, wraz z przybyciem nowych mieszkańców.

Wieś Henryka

Założycielem osady był książę Henryk IV Prawy, od którego imienia wywodzi się pierwotna nazwa wsi – Henrici Villa. Z czasem przyjęła się jej niemiecka forma – Heinersdorf, pod którą wieś funkcjonowała aż do 1945 roku. Imię założyciela kryje się też w dawnej czeskiej nazwie wsi – Pruský Jindřichov (Jindřich to odpowiednik Henryka). Przydomek „pruski” przypomina, że po podziale Śląska w 1742 roku wieś znalazła się po pruskiej stronie granicy, a sąsiednie Bernartice pozostały przy Habsburgach.

Nowi mieszkańcy, nowa nazwa

Po 1945 roku do Dziewiętlic napłynęli nowi mieszkańcy z różnych stron Polski. Przybysze przywieźli ze sobą własne zwyczaje, tradycje i gwary, z których z czasem wyrosła jedna wspólnota.

Odzwierciedleniem tych różnic jest choćby historia samej nazwy wsi: nowi osadnicy próbowali lansować własne propozycje – pojawiały się nazwy Ustronie, Janów, Hendrychów, Kwiatkowice czy Jaworek. Do 1948 roku oficjalną nazwą administracyjną był Ustroń, dopiero później osadę przemianowano na dzisiejsze Dziewiętlice – nazwę nawiązującą do dawnego słowiańskiego imienia. Wieś utraciła w ten sposób nazwę związaną z księciem Henrykiem Prawym, zyskała jednak nową, przypominającą o słowiańskich korzeniach Śląska.

Szkoła z XIX wieku

Z czasów przedwojennych pochodzi ceglany budynek szkoły, wzniesiony w 1896 roku. Do dziś pełni funkcje edukacyjne – mieści się w nim Zespół Szkolno-Przedszkolny.

Ślady dawnej kolei

Ciekawy rozdział w dziejach Dziewiętlic napisała także kolej. W latach 1893–1961 przez wieś przebiegała linia kolejowa z Otmuchowa, która do II wojny światowej prowadziła do czeskich Bernartic. Dziewiętlice funkcjonowały na niej jako stacja graniczna – dziś nieczynna, ale przez blisko siedem dekad łącząca wieś ze światem. Po czeskiej stronie kolej przetrwała: w Bernarticach wciąż zatrzymują się pociągi.

Tej historii nie trzeba sobie jednak tylko wyobrażać – wystarczy się rozejrzeć. We wsi wciąż stoi ceglana wieża ciśnień, która niegdyś zaopatrywała w wodę parowozy, oraz nieczynny dziś most kolejowy, wciąż stojący na dawnej trasie linii – dwa namacalne, widoczne do dziś ślady tamtej epoki. Kolej zniknęła już dawno, ale nazwa przetrwała – miejsce, gdzie działała stacja, mieszkańcy do dziś nazywają po prostu „Stacją”, a sam budynek, choć dawno przestał służyć podróżnym, wciąż stoi i dziś pełni funkcję mieszkalną.